Đề kiểm tra thường xuyên Ngữ văn 9 - Đọc hiểu văn bản nghị luận văn học

Đọc văn bản sau và thực hiện các yêu cầu bên dưới:

(1) Trong nền thơ ca hiện đại Việt Nam sau năm 1975, bài thơ Ánh trăng của Nguyễn Duy đọng lại trong lòng bạn đọc như một nốt trầm sâu lắng, một lời tự nhắc nhở thấm thía về lẽ sống ân nghĩa, thủy chung và sự thức tỉnh lương tri của con người trước những biến đổi khôn lường của hoàn cảnh sống. Bằng giọng thơ tâm tình mộc mạc mà lắng sâu triết lý, tác phẩm đã vượt qua giới hạn của một câu chuyện cá nhân để chạm tới những quy luật đạo đức muôn đời của dân tộc.

(2) Trước hết, vầng trăng trong dòng hồi tưởng của nhân vật trữ tình là biểu tượng thiêng liêng cho quá khứ nghĩa tình gắn bó mật thiết với tuổi thơ trong trẻo và những năm tháng gian lao thời chiến. Thuở ấu thơ nơi đồng bãi, sông ngòi cho đến lúc trưởng thành cầm súng ở rừng sâu, vầng trăng luôn hiện diện như một người bạn tri kỷ, sẻ chia mọi buồn vui sướng khổ. Trong không gian khoáng đạt của tự nhiên, con người sống hồn nhiên, chân chất, giao hòa trọn vẹn với vạn vật. Trăng khi ấy không chỉ là vẻ đẹp của thiên nhiên huyền ảo mà còn là chứng nhân cho sự vẹn nguyên của tâm hồn người lính – những con người từng gắn bó máu thịt với lý tưởng cao đẹp và sống chan chứa nghĩa tình đồng đội.

(3) Tuy nhiên, bài thơ chỉ thực sự đẩy cảm xúc lên cao trào khi tác giả đặt vầng trăng và con người vào một phép thử nghiệt ngã: sự đổi thay của điều kiện sống sau chiến tranh. Khi trở về với phố thị phồn hoa, được bao bọc giữa "ánh điện, cửa gương" rực rỡ và tiện nghi hiện đại, con người dễ dàng rơi vào trạng thái ngủ quên, coi vầng trăng năm xưa như một "người dưng qua đường". Sự quay lưng ấy không hẳn do bản chất bạc bẽo, mà bắt nguồn từ quy luật khắc nghiệt của đời sống: tiện nghi vật chất hào nhoáng thường có sức quyến rũ chết người, khiến con người vô tâm lãng quên những giá trị tinh thần đã từng nuôi dưỡng mình khôn lớn. Phải đến khi sự cố bất ngờ ập đến – "thình lình đèn điện tắt" – và căn phòng tối om buộc con người phải "bật tung cửa sổ", cuộc tao ngộ bất ngờ với vầng trăng tròn vành vạnh mới tạo nên một cú sốc tâm lý cực mạnh. Cái "giật mình" thảng thốt của người lính lúc này chính là thời khắc bừng tỉnh của lương tâm, khi con người đối diện trực tiếp với quá khứ và nhận ra sự bội bạc, vô tâm của chính bản thân mình.

(4) Đáng trân trọng hơn cả, ở khổ thơ kết thúc, ánh trăng xuất hiện không hề mang dáng dấp của một sự hờn trách hay phán xét, mà trở thành biểu tượng cao cả của tấm lòng bao dung và sự soi chiếu lương tri nhân phẩm. Vầng trăng "cứ tròn vành vạnh" và "im phăng phắc" như chứng nhân trầm mặc của thời gian, tượng trưng cho quá khứ nghĩa tình vẹn nguyên, bất biến trước mọi đổi dời phù hoa. Thái độ lặng im không một lời oán trách của vầng trăng lại có sức nặng ghê gớm hơn vạn lời kết tội, như một chiếc gương trong suốt buộc con người phải tự nhìn sâu vào cõi lòng để tự vấn, tự gột rửa và tìm lại phần lương tri trong sáng vốn có.

(Trích "Ánh trăng – Giọt sương thức tỉnh lương tri", theo Tạp chí Nghiên cứu Văn học)

Câu 1 (2,0 điểm). Hoàn thành sơ đồ sau để thể hiện mối quan hệ giữa luận đề và các luận điểm trong văn bản:
- Luận đề: ............................................................................................................
- Luận điểm 1 (đoạn 2): .........................................................................................
- Luận điểm 2 (đoạn 3): .........................................................................................
- Luận điểm 3 (đoạn 4): .........................................................................................

Câu 2 (1,0 điểm). Theo tác giả bài viết, khi "thình lình đèn điện tắt" và con người bật tung cửa sổ, điều gì đã tạo nên cú sốc tâm lý cực mạnh khiến người lính phải thảng thốt giật mình?

Câu 3 (1,0 điểm). Trong đoạn (3), để làm sáng tỏ việc con người dễ lãng quên quá khứ khi điều kiện sống thay đổi, tác giả đã sử dụng những lí lẽ nào? Hãy chỉ ra 02 lí lẽ tiêu biểu.

Câu 4 (3,0 điểm).
a) Chỉ ra bằng chứng (các hình ảnh, chi tiết thơ được trích dẫn từ bài thơ Ánh trăng) được tác giả sử dụng trong đoạn (3) của văn bản.
b) Phân tích tác dụng của việc sử dụng các bằng chứng đó đối với việc làm sáng tỏ luận điểm của đoạn văn và tăng sức thuyết phục cho bài nghị luận.

Câu 5 (3,0 điểm). Từ hình tượng "ánh trăng im phăng phắc" gợi sự tự vấn và thức tỉnh lương tri trong bài viết, hãy viết một đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày suy nghĩ của em về ý nghĩa của lối sống ân nghĩa, biết trân trọng quá khứ đối với thế hệ trẻ hôm nay.

--------- HẾT ---------

Họ và tên thí sinh: ................................................................ Số báo danh: ........................

HƯỚNG DẪN CHẤM VÀ THANG ĐIỂM

A. HƯỚNG DẪN CHUNG

- Cán bộ chấm thi cần nắm vững yêu cầu của hướng dẫn chấm để đánh giá chính xác năng lực tiếp nhận văn bản nghị luận văn học và kỹ năng tạo lập đoạn văn nghị luận xã hội của học sinh.
- Đánh giá cao những bài làm có tư duy mạch lạc, lập luận chặt chẽ, cảm thụ tinh tế và có khả năng vận dụng bài học văn học vào thực tiễn cuộc sống.
- Linh hoạt cho điểm đối với những câu trả lời diễn đạt bằng từ ngữ khác nhưng đúng bản chất của luận điểm, lí lẽ hoặc bài học nhân sinh.

B. ĐÁP ÁN VÀ THANG ĐIỂM

Lưu ý: Học sinh làm bài theo hướng riêng nhưng lập luận thuyết phục, cảm thụ tinh tế, văn phong trong sáng, nhân văn vẫn được xem xét cho điểm tối đa.